در اشراق خامس وجوه فرق بين مراتب أهل بهشت و دوزخ را بيان كرده است « فريق في الجنّة و فريق في السّعير و فريق في جوار اللّه و حضرته في مقعد صدق عند مليك مقتدر » . مطالب ديگرى نيز در اشراقات بعدى بيان كرده است كه بمطالب بعدى بر مىگردد مانند اينكه : چگونه مىشود صور اخرويه قائم به محل و موضوعى شوند كه مادّه از براي حلول صور نباشد . جواب داده است كه صور اخروى قيام صدوري بمبادى خود دارند و بعد تصوير هيولائى از براي صور اخرويه نموده است و مبدء صور را شبه هيولا از براي صورتهاى اخروى دانسته است . مبدء فاعل را تنظير به محل قابل نموده است و شرط ولوج بملكوت عالم و مراتب آخرت را تولد مرّتين دانسته ، سپس كيفيت تجسم اعمال را تقرير كرده و به تعيين محل آلام پرداخته است و بيان كرده است كه : در أنواع عذاب اخروى حرارت نار حرمان و احراق بعد از حق و عذاب ناشى از صور افعال و هيئات اعمال ، از باطن وجود شروع نموده بقواى باطنى و ظاهرى ميرسد . در اشراق تاسع حشر ساير حيوانات را مستدلّا بيان كرده و بطور اختصار علّت حشر جميع موجودات حتى نباتات و عناصر را بيان كرده است . همانطورى كه قواى ظاهرى و باطنى انسان محشور به باطن وجود روح و مقام خفىّ نفس ميگردند و نفس با مير جيش خود كه « ربّ النوع » باشد رجوع و عود مينمايد به همين ملاك جميع موجودات يرجعون إلى أمير جيوشهم « 1 » در فصل عاشر

--> ( 1 ) - لأنه يرجع كل شئ إلى أصله ، و قيل : النهايات هي الرجوع إلى البدايات ، إِنَّا لِلَّهِ وَ إِنَّا إِلَيْهِ راجِعُونَ . فرقتى لو لم يكن في ذالسكون * لم يقل انا اليه راجعون راجع آن باشد كه باز آيد بدهر * سوى وحدت آيد از تفريق دهر -